Ατμοσφαιρική Ρύπανση

Θεωρείται ότι υπάρχει ατμοσφαιρική ρύπανση όταν ο αέρας περιέχει στερεές, υγρές ή αέριες ουσίες σε ποσότητες που μπορούν να προκαλέσουν βλάβη στη υγεία του ανθρώπου, να διαταράξουν την ισορροπία των οικοσυστημάτων και να οδηγήσουν στην υποβάθμιση του περιβάλλοντος.

Ειδικά φαινόμενα ατμοσφαιρικής ρύπανσης είναι:

Α) Φαινόμενο του "Θερμοκηπίου"

 

Μια πολύ σοβαρή συνέπεια της ρύπανσης του ατμοσφαιρικού αέρα είναι η αύξηση της έντασης του φαινομένου του θερμοκηπίου που έχει ως αποτέλεσμα την αλλαγή του κλίματος της γης. Οι αναφορές για τις κλιματικές αλλαγές στα μέσα μαζικής ενημέρωσης συνεχώς πυκνώνουν, ενώ το θέμα συζητείται από τους πολιτικούς ηγέτες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το φαινόμενο του "Θερμοκηπίου"

Η Γη διατηρεί την θερμοκρασία της χάρη σε μια «κουβέρτα» από αέρια του θερμοκηπίου που αιχμαλωτίζουν κοντά στην επιφάνεια της Γης θερμότητα που αλλιώς θα απελευθερωνόταν στο διάστημα. Με αυτόν τον τρόπο η «κουβέρτα» αερίων λειτουργεί σαν ένα θερμοκήπιο, κάνοντας τη Γη ένα πιο ζεστό μέρος – χωρίς αυτή η μέση παγκόσμια θερμοκρασία θα ήταν περισσότερο από 30°C ψυχρότερη από ότι τώρα. Το φαινόμενο του θερμοκηπίου είναι ένα φυσικό φαινόμενο που είναι ζωτικής σημασίας για την ύπαρξη ζωής στη Γη.

 



Το "ανώμαλο" φαινόμενο του θερμοκηπίου- Κλιματικές αλλαγές

Κατά τα τελευταία 100 χρόνια, η αυξημένη βιομηχανική δραστηριότητα οδήγησε σε ένα ανώμαλο φαινόμενο θερμοκηπίου το οποίο προκαλεί την αύξηση της μέσης θερμοκρασίας στη Γη. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες αυξάνουν τη συγκέντρωση των αερίων του θερμοκηπίου -που προκύπτουν από φυσικές διεργασίες -στην ατμόσφαιρα, ιδιαίτερα του διοξειδίου του άνθρακα, με αποτέλεσμα την αφύσικη αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη και τις ακραίες καιρικές συνθήκες. Η διαδικασία αύξησης της θερμοκρασίας αναφέρεται συνήθως ως «υπερθέρμανση του πλανήτη» και το συνολικό αποτέλεσμα είναι γνωστό ως κλιματικές αλλαγές.

Το διοξείδιο του άνθρακα είναι ο βασικός συντελεστής των κλιματικών αλλαγών. Κάθε φορά που ανάβουμε ένα φως, χρησιμοποιούμε τον ηλεκτρονικό υπολογιστή, βλέπουμε τηλεόραση ή ταξιδεύουμε με οποιοδήποτε μηχανοκίνητο μέσο, δημιουργούμε διοξείδιο του άνθρακα. Όσο αυξάνουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες, οι συγκεντρώσεις των αερίων του θερμοκηπίου – ιδιαίτερα του διοξειδίου του άνθρακα(CO2), του μεθανίου(CH4) και του οξειδίου του αζώτου (N2O)– αναπτύσσονται σταδιακά στην ατμόσφαιρα.
Περίπου τα δύο τρίτα της ρύπανσης με αέρια του θερμοκηπίου προέρχεται από το διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπεται κατά την καύση ορυκτών καυσίμων όπως το κάρβουνο, το πετρέλαιο και η βενζίνη. Οι δύο βασικές πηγές διοξειδίου του άνθρακα είναι τώρα η ενέργεια και οι μεταφορές.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις των κλιματικών αλλαγών;

 

Μπορεί να σκέφτεστε ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη δεν θα ήταν καθόλου κακή ιδέα. Ίσως έτσι έχουμε μακρύτερα και θερμότερα καλοκαίρια. Αυτός άλλωστε δεν είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους πάμε διακοπές σε άλλους προορισμούς; Δυστυχώς, οι κλιματικές αλλαγές δεν θα είναι διόλου ευχάριστη εμπειρία. Στην πραγματικότητα είναι μάλλον επικίνδυνες!

  • Λιώνουν οι πάγοι. Η θαλάσσια περιοχή που καλύπτεται από τον Αρκτικό πάγο στο Βόρειο Πόλο έχει συρρικνωθεί τις τελευταίες δεκαετίες κατά 10%, και το πάχος του πάγου επάνω από το νερό έχει μειωθεί κατά περίπου 40%. Στην άλλη πλευρά της γης, ο πάγος που καλύπτει την Ανταρκτική έχει γίνει ασταθής.
  • Υποχωρούν οι παγετώνες. Μέχρι το 2050 είναι πιθανό να εξαφανιστεί το 75% των παγετώνων στις Ελβετικές Άλπεις.
  • Ανεβαίνει η στάθμη της θάλασσας. Τον τελευταίο αιώνα έχει αυξηθεί κατά 10-25 εκ. και μέχρι το 2010 αναμένεται να αυξηθεί έως και 88 εκ. Στην Ευρώπη, περίπου 70 εκατομμύρια κάτοικοι παραθαλάσσιων περιοχών κινδυνεύουν. Το θαλάσσιο νερό μπορεί επίσης να διεισδύσει και να μολύνει το γεωργικό έδαφος και τις παροχές ύδρευσης.
  • Ακραία καιρικά φαινόμενα είναι συνηθέστερα. Καταιγίδες, πλημμύρες, ξηρασίες και κύματα καύσωνα θα εμφανίζονται όλο και πιο συχνά. Την τελευταία δεκαετία, έγιναν στον κόσμο τρεις φορές περισσότερες φυσικές καταστροφές λόγω του καιρού, συγκριτικά με τη δεκαετία του 1960. Από το 2070 και μετά, στην Ευρώπη μπορεί να παρατηρούνται τέτοια φαινόμενα καύσωνα όπως εκείνο του 2003, χρόνο παρά χρόνο. Tο καλοκαίρι του 2003, λόγω καιρικών συθηκών, 20.000 Eυρωπαίοι βρήκαν πρόωρο θάνατο, προκλήθηκαν πυρκαγιές μεγάλης έκτασης αλλά και γεωργικές καταστροφές, αξίας άνω των € 10 δισεκατομμυρίων.
  • Απώλεια της βιοποικιλότητας: η αλλαγή της θερμοκρασίας θα αποβεί μοιραία για αρκετά ζώα και φυτά. Πολλά είδη ζώων, όπως οι πολικές αρκούδες, οι φώκιες, οι θαλάσσιοι ίπποι και οι πιγκουΐνοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτα.

Πως μπορούμε εμείς να βοηθήσουμε να σταματήσουν οι κλιματικές αλλαγές;

 

Το κλίμα αλλάζει κατά κύριο λόγο εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο παράγουμε και χρησιμοποιούμε ενέργεια για ηλεκτρισμό, για τη θέρμανση των σπιτιών μας, για τη λειτουργία των εργοστασίων, των αυτοκινήτων μας και των αεροπλάνων που μας μεταφέρουν στους τόπους διακοπών μας. Τροποποιώντας αυτές τις συνήθειες και χρησιμοποιώντας την ενέργεια με περισσότερο υπεύθυνο τρόπο, μπορούμε να μειώσουμε τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και άλλων αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου και υποδαυλίζουν τις κλιματικές αλλαγές.

Β) Το φαινόμενο της "Όξινης Βροχής"

 

Μελέτες για το φαινόμενο της όξινης βροχής έχουν γίνει κυρίως μετά το 1970. Έχουν δείξει ότι η όξινη βροχή παρατηρείται μέσα ή κοντά σε περιοχές με αυξημένες ανθρώπινες δραστηριότητες.

Τι είναι η Όξινη Βροχή;

Φαινόμενο που οφείλεται στη ρύπανση της ατμόσφαιρας και κατά το οποίο ποσότητες κυρίως θειικού και νιτρικού οξέος φτάνουν στο έδαφος σε υγρή μορφή, μεταφερόμενες με τη βροχή, το χιόνι, την ομίχλη, το χαλάζι κ.λπ., με καταστρεπτικές επιπτώσεις στη χλωρίδα και την πανίδα, καθώς και σε κτίρια και μνημεία.

Η όξινη βροχή είναι φαινόμενο ολόκληρου του πλανήτη δεδομένου ότι οι ρύποι που προκαλούν την οξύτητα μεταφέρονται με τον άνεμο σε αποστάσεις που μπορούν να φθάνουν και στις εκατοντάδες χιλιομέτρων, παραμένοντας στην ατμόσφαιρα επί ολόκληρες ημέρες.

Επιπτώσεις από την όξινη βροχή

Ιδιαίτερα καταστρεπτική έχει θεωρηθεί η επίδρασή της στα φυτά και ειδικότερα στα δέντρα, που λόγω της μεγάλης διάρκειας ζωής τους εκτίθενται μακροχρόνια σε αυτήν. Τα φύλλα ή οι βελόνες των δέντρων κιτρινίζουν και πέφτουν, ο μεταβολισμός τους διαταράσσεται και το ριζικό σύστημα υφίσταται βλάβες, με αποτέλεσμα να προσλαμβάνονται μικρότερες ποσότητες θρεπτικών αλάτων και νερού. Επιπλέον, το ίδιο το έδαφος υποβαθμίζεται με αποτέλεσμα την εξασθένιση των δέντρων, που γίνονται ευάλωτα σε βακτήρια, ασθένειες κ.λπ. και τελικά πεθαίνουν.
Καταστρεπτικές είναι οι επιδράσεις της όξινης βροχής και στα επιφανειακά νερά, κυρίως λίμνες και μικρά ποτάμια, καθώς η αυξημένη συγκέντρωση οξέων καταστρέφει το πλαγκτόν, την υδάτινη χλωρίδα και τα αβγά αμφιβίων και ψαριών. Κατά καιρούς η όξινη βροχή έχει θεωρηθεί υπεύθυνη και για μαζικούς θανάτους ψαριών, όπως συνέβη σε σκανδιναβικές λίμνες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και σε μικρά ποτάμια της Γερμανίας στα τέλη της δεκαετίας του 1980.
Η όξινη βροχή καταστρέφει κτίρια, μνημεία και αγάλματα κατασκευασμένα από ορυκτό υλικό, που είναι συνήθως ανθρακικό ασβέστιο (CaCΟ3), όπως ασβεστόλιθος, μάρμαρο κ.λπ.

Τρόποι αντιμετώπισης

Για την αντιμετώπιση της όξινης βροχής, καθίσταται αναγκαίος ο περιορισμός του διοξειδίου του θείου και των οξειδίων του αζώτου. Τα σημαντικότερα μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή περιλαμβάνουν την αποθείωση των καυσαερίων των εργοστασίων και την εφαρμογή καταλύτη καυσαερίων στο αυτοκίνητο.

 

Γ) Το φαινόμενο της "Τρύπας του όζοντος"

 

Το στρατοσφαιρικό όζον βρίσκεται σε απόσταση 15-35χλμ πάνω από την επιφάνεια της γης και ενεργεί ως προστατευτικό κέλυφος έναντι της υπεριώδους ακτινοβολίας που διαφορετικά θα διείσδυε μέχρι την επιφάνεια της γης. Αντίθετα το τροποσφαιρικό όζον βρίσκεται σε ύψος 0-10χλμ από την επιφάνεια της γης, είναι προϊόν ρύπανσης που προέρχεται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες και επιβαρύνει το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Επομένως ενώ η ύπαρξη όζοντος στην τροπόσφαιρα αποτελεί ρύπανση, η καταστροφή του στη στρατόσφαιρα αποτελεί σοβαρότατο πρόβλημα, που αναφέρεται ως ¨Τρύπα του όζοντος¨.
Η μείωση του στρώματος του όζοντος (τρύπα του όζοντος) στην στρατόσφαιρα δεν σημειώνεται ομοιόμορφα σ’ολόκληρο τον πλανήτη. Η περιοχή που παρουσιάζει τα μεγαλύτερα ποσοστά μείωσης είναι η Ανταρκτική, καταστροφή όμως διαπιστώθηκε και πάνω από την Αρκτική και στις πυκνοκατοικημένες χώρες μέσου γεωγραφικού πλάτους του βόρειου ημισφαιρίου.

Αιτίες καταστροφής του στρατοσφαιρικού όζοντος

Οι έντονες ανθρωπογενείς δραστηριότητες προκάλεσαν σοβαρή διατάραξη στην ισορροπία μεταξύ της δημιουργίας και της καταστροφής του όζοντος. Οι ρυθμοί καταστροφής του είναι ταχύτεροι από αυτούς της δημιουργίας του, με αποτέλεσμα τη λέπτυνση του στρώματος όζοντος  της στρατόσφαιρας που επιτρέπει την είσοδο περισσότερης ηλιακής ενέργειας στη γη. Οι πρώτες χημικές ουσίες που θεωρήθηκαν υπεύθυνες για την καταστροφή της ισορροπίας του όζοντος ήταν οι χλωροφθοράνθρακες(CFC’s). Οι ουσίες αυτές χρησιμοποιούνται  σε μεγάλη κλίμακα στα ψυκτικά και κλιματιστικά συστήματα, στα αεροζόλ, ως διαλύτες σε ορισμένες χρήσεις και ως διογκωτικά σε άλλες.

Συνέπειες της καταστροφής του στρατοσφαιρικού όζοντος

Οι συνέπειες από τη μείωση του στρατοσφαιρικού όζοντος είναι πολύ σοβαρές για την ανθρώπινη υγεία (καρκίνοι του δέρματος, οφθαλμολογικές παθήσεις, εξασθένιση ανοσοποιητικού συστήματος κ.α.). Άλλες επιπτώσεις επίσης πολύ σοβαρές αφορούν τη βιωσιμότητα των οικοσυστημάτων(μείωση απόδοσης καλλιεργειών, αναστολή ρυθμού φωτοσύνθεσης, μείωση ανάπτυξης, κ.τ.λ.).

Αντιμετώπιση της καταστροφής του στρατοσφαιρικού όζοντος

Τα επιβλαβή αέρια για τη στοιβάδα του όζοντος έχουν ένα ευρύ φάσμα χρήσεων ώστε η απαγόρευσή τους να είναι μία αργή και δύσκολη διαδικασία. Τα CFC’s έχουν πλέον απαγορευτεί με εξαίρεση για τις κρίσιμες χρήσεις όπως στους εισπνευστήρες για το άσθμα και στους πυροσβεστήρες αεροσκαφών. Τα HCFC και μεθυλοβρωμίδια έχουν, επίσης, σταδιακά καταργηθεί. Η έρευνα, επίσης, συνεχίζεται κατευθυνόμενη σε εναλλακτικές, φιλικές προς το όζον τεχνολογίες.